İNSAN HAKLARININ YATAY ETKİSİ: TEMEL HAKLARININ KORUNMA DÜZEYİ BAKIMINDAN DEVLETİN KONUMUNU YENİDEN DÜŞÜNMEK
Anayasa yargısı, cilt.41, sa.1, ss.151-212, 2024 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 41 Sayı: 1
- Basım Tarihi: 2024
- Dergi Adı: Anayasa yargısı
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.151-212
- İstanbul Medipol Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Liberal siyaset felsefesine göre; doğuştan ve eşit olarak hak ve özgürlüklere sahip olan insanlar, doğa hâlindeki barış ortamını sürdürebilmek adına, toplum sözleşmesi vasıtasıyla, önce toplumu sonra devleti oluşturmuştur. Yani evvela yatay ilişkilerle toplum, devamında dikey ilişkiyle devlet ortaya çıkmıştır. Burada devletten beklenen güvenlik ve adaleti sağlamasıdır. Devlet, doğa hâlinde sahip olunan doğal haklarla sınırlıdır. Böylelikle modern devlet, birey ile devlet arasındaki dikey ilişki temelinde, insan haklarının hem en büyük tehdidi hem de koruyucusu olarak konumlanmaktadır. Bu durum ilk etapta devletin müdahale bulunmaması gereken hak grubunun ortaya çıkmasını tetiklemiştir. Ancak sanayi devrimi ve iktisadi buhranlar bunun yetersizliğini göstermiştir. Sadece hukukun karşısında teorik bir eşitlik varsayımıyla hareket edildikçe, yani insanlar arasında asgari ölçekte eşitlik sağlanamadıkça, insanın haysiyetli bir yaşam sürdüremeyeceği görülmüştür. Sonuç olarak sosyo-ekonomik hak grubu doğmuştur. Diğer taraftan özellikle uluslararası koruma sisteminin katkısıyla, devletin insan haklarına karşı negatif yükümlülüklerinin yanına, pozitif yükümlülükleri eklemlenmiştir. Birey ile devlet arasındaki dikey ilişki temelindeki gelişmele- re rağmen insan haklarının korunması konusunda yeterli dü- zeye ulaşılamamıştır. Zira küreselleşmenin hız kazanmasıyla, devlet kadar güçlü devlet dışı aktörler baş göstermiş, yatay ilişkilerde temel hak ihlalleri sıklıkla gündeme gelmeye başla- mıştır. Bu doğrultuda gerçekleşen hak ihlallerine karşı, başta Alman doktrini ve içtihadında olmak üzere, insan haklarının yatay etkisi kavramı gelişmiştir. Ancak kavram doktrinde daha çok teknik boyutuyla ele alınmıştır. Oysa devlet teori- si perspektifinden konu, devletin insan hakları bağlamındaki konumuna ilişkindir. Bu kapsamda çalışmada öncelikle yatay etki kavramı ve uygulamalarına değinilecek, devamında da bu bağlamda devletin insan hakları karşısındaki konumu de- ğerlendirilecektir.
According to liberal political philosophy, human beings, who inherently possess equal rights and freedoms, initially formed society whereas the state came later through the so- cial contract in order to maintain the natural state of peace. In other words, society emerged initially through horizontal relations while the formation of state followed through ver- tical relations. The state is expected to provide security and justice while being constrained by the natural rights posses- sed in the state of nature. Thus, within the context of vertical relationship between the individual and the state, the modern state is positioned as both the greatest threat to and protector of human rights. This situation, at the outset, triggered the emergence of certain group of rights that the state should not interfere with. However, the industrial revolution and eco- nomic depressions demonstrated that this criterion remained insufficient. It has been understood that human beings cannot lead a life with dignity as long as the assumption of a theoreti- cal equality before the law prevails as the sole element, that is, as long as a minimum level of equality between people is not achieved. Consequently, the socio-economic rights group has surfaced. Furthermore, especially following the contributions of the international protection system, positive obligations of the state have been established in addition to the state’s nega- tive obligations as to human rights. Despite the developments in the vertical relationship between the individual and the sta- te, the protection of human rights has not reached a sufficient level. With the acceleration of globalization, non-state actors as powerful as the state have emerged, and violations of fun- damental rights in horizontal relations have frequently beco- me widely discussed issues. Accordingly, the concept of the horizontal impact of human rights has developed, particular- ly in German doctrine and jurisprudence. In this regard, the concept has been mostly addressed in its technical dimension in the doctrine. Nevertheless, the issue is rather related to the position of the state in the context of human rights according to the perspective of state theory. In this context, this paper will touch upon the concept of horizontal effect and its app- lications and subsequently the position of the state vis-à-vis human rights will be evaluated in this context.