SAĞLIK MERKEZLİ ALKIŞ VE KARGIŞLAR: GÜNDELİK PRATİKLERDEN GEÇİŞ DÖNEMLERİNE

Creative Commons License

ÖZGEN M.

KÜLTÜRK Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi Kültürk (Online), cilt.0, sa.13, ss.183-208, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu çalışma, Türk halk kültüründe sağlık kavramının alkışlar (dualar) ve kargışlar (beddualar) aracılığıyla nasıl kurulduğunu ve düzenlendiğini incelemekte; sağlığı, geçiş dönemleri ile gündelik yaşam pratikleri bağlamında, özellikle yiyecek kültürü ve beslenme etrafında şekillenen temenniler ve beddualar üzerinden çalışmanın temel analitik ekseni olarak ele almaktadır. Anadolu halk kültüründe sağlık, yalnızca hastalıkların yokluğu olarak değil; beden bütünlüğü, üretkenlik, doğurganlık, bağımsızlık ve toplumsal işlevsellik gibi çok katmanlı bir değer alanı olarak anlaşılmaktadır. Bu sağlık merkezli anlayış, gündelik yaşamdan geçiş dönemlerine uzanan sözlü kültür evreni içerisinde alkışlar ve kargışlar yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılmaktadır. Bu aktarım özellikle yeme-içme pratikleri, helal-haram anlayışı ve beslenme etrafında şekillenen gündelik sağlık dili üzerinden somutlaşmaktadır. Çalışmada alkışlar ve kargışlar, birbirinden bağımsız sözlü ifadeler olarak değil; sağlık etrafında örgütlenen aynı kültürel mantığın karşıt fakat tamamlayıcı iki yönü olarak değerlendirilmiştir. Alkışlar, bireyin bedenini, sağlığını ve toplumsal varlığını korumaya yönelik sözlü pratikler olarak işlev görürken; kargışlar, hastalık ve ölüm imgeleri üzerinden aynı alanları hedef alan düzenleyici sözlü yaptırımlar hâline gelmektedir. Bu ikili yapı, halk kültüründe sağlığın yalnızca betimleyici bir tema değil, toplumsal düzenin kurulması ve sürdürülmesinde işlev gören bir ilke olduğunu göstermektedir. Araştırma, nitel yöntemle yürütülmüş; yazılı kaynaklar, derleme eserler ve halk belleğinde yer etmiş kalıplaşmış sözlü ifadeler içerik çözümlemesi yöntemiyle incelenmiştir. Doğum, evlilik, hastalık ve ölüm gibi geçiş dönemleri, sağlık merkezli alkış ve kargışların yoğunlaştığı eşik alanlar olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak çalışma, alkış ve kargışların sağlık, beden ve toplumsal sürekliliği düzenleyen dinamik sözlü mekanizmalar olduğunu ortaya koymaktadır.
This study examines how the concept of health is constructed and regulated in Turkish folk culture through alkış (blessings/prayers) and kargış (curses/maledictions), approaching health as the central analytical axis within the contexts of transition periods and everyday practices. In Anatolian folk culture, health is not understood merely as the absence of illness, but as a multidimensional value encompassing bodily integrity, productivity, fertility, independence, and social functionality. This health-centered understanding is transmitted from generation to generation through the verbal culture of blessings and curses, extending from everyday practices to transition periods. This transmission becomes particularly visible through the everyday language of health shaped around food practices, dietary habits, and the notions of halal and haram embedded in everyday moral discourse. In this study, alkış and kargış are not treated as independent verbal expressions, but as two opposing yet complementary dimensions of the same cultural logic organized around health. While blessings function as verbal practices aimed at protecting the individual’s body, health, and social existence, curses operate as regulatory verbal sanctions targeting the same domains through images of illness and death. This dual structure demonstrates that health in folk culture is not merely a descriptive theme, but a functional principle that plays a decisive role in the establishment and maintenance of social order. The research is conducted using a qualitative methodology. Written sources, compilations, and formulaic verbal expressions preserved in collective memory are analyzed through content analysis. Transition periods such as birth, marriage, illness, and death are examined as liminal contexts in which health- centered blessings and curses intensify. Ultimately, the study demonstrates that alkış and kargış operate as dynamic verbal mechanisms regulating health, the body, and social continuity within Turkish folk culture.