COVİD-19’ DA NÖROMUSKULER SORUNLAR


Creative Commons License

Topal İ.

in: Enfeksiyon Hastalıkları: Tanı ve Tedavi Editor • Doç. Dr. Dilek Dülger • Orcid: 0000-0003, Doç. Dr. Dilek Dülger, Editor, Livre de Lyon, Lyon, pp.83-104, 2022

  • Publication Type: Book Chapter / Chapter Vocational Book
  • Publication Date: 2022
  • Publisher: Livre de Lyon
  • City: Lyon
  • Page Numbers: pp.83-104
  • Editors: Doç. Dr. Dilek Dülger, Editor
  • Istanbul Medipol University Affiliated: Yes

Abstract

Aralık 2019’da Çin’in Vuhan kentinde ilk olarak tanımlanan yeni bir koronavirüs olan şiddetli akut solunum sendromu koronavirüs 2 (SARS-CoV-2) giderek yaygınlık kazanarak tüm dünyayı etkisi altına aldı (1). Dünya sağlık örgütü (WHO) 11 Mart 2020’de koronavirüs hastalığı 2019’u (Covid-19) bir dünya pandemisi olarak ilan etti (2). Ekim 2022 itibariyle dünya genelinde 634.266.503 koronavirüs vakası ve 6.587.925 ölüm var (3). Tüm dünyada tamamlanan vakalardan 613.327.547 kişi ise iyileşti. SARS-CoV-2 Coronaviridae familyasının, Nidovirales orderının Orthocoronavirinae alt familyasına mensup zarflı pozitif anlamda tek sarmallı bir RNA (+ssRNA) virüsüdür (4).  Orthocoronavirinae alt ailesi dört farklı klad içerir: alfa- (α-CoV), beta- (β-CoV), gama- (γ-CoV) ve delta-koronavirüs (δ-CoV). Bunlardan sadece ilk ikisi memelileri de enfekte edebilir ve insan patojenlerini kapsayabilir (4). Daha hafif ve endemik seyreden α-CoV’lerin aksine, β-CoV’ler, 2002’ de Şiddetli Akut Solunum Yetmezliği Sendromu (SARSCoV) ve 2012’ de Orta Doğu solunum sendromu (MERS-CoV) salgınlarıyla bilinen oldukça virülan zoonotik virüs salgınlarına neden olmuşlardır (4). Coronavirüs, insandan insana damlacık yoluyla bulaşır. Temas sonrası virüsün inkübasyon süresi 2-14 gün olup, Covid-19’lu hastalar çoğunlukla ateş, öksürük, boğaz ağrısı, nefes darlığı gibi hafif üst solunum yolu enfeksiyonu bulgularıyla hastaneye başvururken, şiddetli akut solunum sıkıntısı sendromuna (ARDS) kadar geniş bir klinik yelpazede virüs kendini gösterebilir. Bunun yanısıra baş ağrısı, miyalji, eklem ağrısı, koku tat kaybı gibi bulgularda sıklıkla görülür (5). Bununla birlikte, hastalığın başlangıcında veya seyri sırasında çeşitli nörolojik belirtiler de COVID-19 ile ilişkilendirilmiştir. Viral enfeksiyonlar merkezi ve periferik sinir sistemini etkilemek suretiyle nöromüsküler bulgulara neden olabilir (6). Daha önce Ebstein bar virüs (EBV), varisella zoster virüsü (VZV), insan bağışıklık yetmezlik virüsü (HIV), sitomegalovirüs (CMV), influenza A ve enterovirüsler olmak üzere birçok virus nörolojik komplikasyonlarla ilişkilendirilmiştir (6). Herpes zorter enfeksiyonu, varisella zoster virüsünün uzun süre ganglionlarda latent kaldıktan sonra hücresel bağışıklığın düşüşüne bağlı olarak gelişir. Bu enfeksiyonundan sonra görülen ağrılı klinik tabloya ise postherpetik nevralji adı verilir (6). Herpes zoster vakalarında, ciltte tek taraflı veziküler lezyonlar ve uzun süre devam eden nöropatik ağrı söz konusudur (6). Ağrı belli bir dermatomda sınırlıdır. Allodini ve hiperaljezi sıklıkla eşlik eder. Herpes zoster’den sonraki 3 ay içerisinde %6-10 oranında ortaya çıkabilir (6). Başlangıçta ağrı akut doku ve nöronal hasara bağlı olarak nöropatik ağrı gelişir (7). Olay iyileştikten sonra da sinir hasarına bağlı olarak ağrı devam edebilir (7). Bu vakalarda spontan c nosiseptör aktivitesi gözlemlenmiştir (6). Yine sinir sistemini enfekte edebilen diğer bir virüs ise HİV’ dir (6). Buradaki klinik tablo viral proteinler ile sinir lifleri arasındaki immün benzerlik mekanizması sonucu gelişir. Genellikle yanmanın ve mekanik allodinin eşlik ettiği nöropatik ağrı tablosu görülür. Enterovirüsler ile ilişkili olarak akut flask miyelit gelişebilir bu hastalarda kronik nöropatik ağrı görülebilir. Diğer koronavirüs (acute respiratory syndrome coronavirus 1 (SARS-CoV-1), Middle East respiratory coronavirus syndrome (MERS CoV)) vakalarından sonra da iskemik inme, ensefalit, miyopatiler, nöropatiler ve GBS gibi nörolojik komplikasyonlar bildirilmiştir (6). Baş ağrısı, COVID-19 hastalarında gözlenen en yaygın nonspesifik nörolojik semptom iken, beyin sisi ve baş dönmesi koku tat kaybına da sıklıkla rastlanır (5). Öte yandan COVİD-19 un nörolojik tutulumları bununla sınırlı değildir. COVID-19 enfeksiyonu sonrasında inme, ensefalit, akut dissemine ensefalomyelit (ADEM), menenjit, gulian barre sendromu (GBS), Miller-Fisher sendromu (MFS), bell paralizisi, kritik hastalık polinoropatisi, nöropatik ağrı, parestezi gibi nörolojik tutulumlar, artrit, miyopati, miyozit, rabdomiyoliz, uzun süreli immobilizasyona bağlı sarkopeni gibi nöromüsküler durumlar görülebilir (5-8).