HIVAIDS’in Eşe Bulaş Riskini Önlemek Ceza Hukuku Boyutuyla Dijital Çözümler

Creative Commons License

Egemenoğlu A.

11. ULUSLARARASI HUKUK SEMPOZYUMU, Kayseri, Türkiye, 15 - 16 Mayıs 2025, ss.147-148, (Özet Bildiri)

  • Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
  • Basıldığı Şehir: Kayseri
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.147-148
  • Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
  • İstanbul Medipol Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

İnsanın bağışıklık sistemine zarar veren ve tedavi edilmediği takdirde ölümcül olan HIV/AIDS hastalığı toplumda sıklıkla korunmasız cinsel münasebetle bulaşmaktadır. “Human Immunodefiency Virus” (HIV), insanın bağışıklık sistemini zayıflatan bir virüstür. HIV belirli evreler dahilinde insan vücuduna zarar vermektedir. İlk evrede bazı gribal ya da klinik (yorgunluk, yüksek ateş hali gibi) enfeksiyon semptomları göstermektedir. İkinci aşamada hastalık yapan hücrelerle savaşan CD4 hücreleri azalmakta bağışıklık sistemi çökmeye başlamaktadır. Son evrede HIV, tüm bağışıklık sistemini etkisi altına alan “Acquired Immune Deficiency Syndrome” AIDS evresine geçmektedir. AIDS, tüberküloz ve frengi gibi enfeksiyon taşıyan ve ciddi olan hastalıklara açık olunan evredir (kilo verme, üşüme, yorgun olma ve gece terlemeleri). Kişinin bu hastalığı taşıyıp taşımadığı sağlık kuruluşlarında yapılan test sonucunda anlaşılmaktadır.

Hayatın gizli alanına dahil olan ve hassas veri kapsamında kabul edilen bu hastalığı hekimlerin hasta dışında kimseye bildirmemesi ama hasta olduğunu bildiği halde eşine söylemeden cinsel ilişkiye girerek hastalığı bulaştırmasının suç oluşturduğunu ve hastalığın tedavisi ile bulaşıcılığı konusunda hastayı aydınlatması gerekmektedir. Hasta, eşine bu durumu bilmesine rağmen boşanma korkusu ile maddi ve manevi külfetlere uğrama ihtimalini düşünerek bildirmeyip cinsel ilişkiye girebilmektedir. Bu durumda olası bulaşma sonucu neticeye göre kasten yaralama veya öldürme suçlarından sorumluluğu söz konusu olabilir.

Bir kimsenin HIV/AIDS hastalığını taşıması ceza hukuku boyutuyla suç oluşturmaz. Bu yüzden TCK m. 280 anlamında sağlık mesleği mensubunun bildirim yükümlülüğü kapsamında değildir. Ancak HIV/AIDS’in evliliğin doğasında olan cinsel ilişki yoluyla bulaşma riski vardır. Hekimlerin HIV/AIDS taşıyan hastaların bilgilerini Sağlık Bakanlığı’na iletme yükümlülükleri bulunsa da eşe doğrudan bildirim yükümlülüğü bulunmamaktadır. Bu durum, bir yandan hastanın özel hayatını ve kişisel verilerini (hassas veri) korurken, diğer yandan bulaşıcı hastalık nedeniyle eşin zarar görme tehlikesi altında bulunmasına neden olmaktadır. Hekimler, kişisel verilerin veya özel hayatın ihlaline dair endişeleri nedeniyle genellikle bildirimde bulunmaktan kaçınmaktadırlar. Menfaatler dengesi göz önüne alındığında, eşin yaşam hakkı ve sağlığının korunması, hasta mahremiyeti ve özel hayatın gizli tutulması haklarına üstün gelmektedir. Elde edilecek olan fayda verilen zarardan daha fazladır. Hekim böyle bir durumda eşe bildirimde bulunması halinde eylem zorunluluk hali kapsamında değerlendirilmeli ve ceza verilmemelidir. Nitekim Alman Federal Mahkemesi kararında hekimin eşe bildirimini zorunluluk hali kapsamında değerlendirdiği görülmektedir (OLG Frankfurt, Az.: 8 U 67/99, Urteil vom 05.10.1999). Mahkeme, HIV/AIDS pozitif olan kişinin yakını ile korunmasız cinsel ilişkiye girmesini engellemek için (hukuka aykırı zarar verme tehlikesini önlemek) hekimin hastanın eşine bu durumu bildirerek strafgesetzbuch (StGB) m. 203/1 uyarınca sır saklama yükümlülüğünün ihlal etmesini StGB m. 34’de yer alan zorunluluk hali hükümleri gereğince haklı görmekte ve tavsiye etmektedir.

1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu doğrudan HIV/AIDS şeklinde saymasa da 64’üncü maddesinin yorumlanması ve bakanlığın bildirilmesi zorunlu olan hastalıklar listesinde olduğundan hekim, ilgili formları doldurarak Sağlık Bakanlığı’na bildirme yükümlülüğü altında olsa da hastalığın bulaşma tehlikesi altında olan eşe bildirim yükümlülüğü bulunmamaktadır. Zaten hekime, sağlık hizmetini dış etkenler altında kalmadan vermesinin sağlanabilmesi için böyle bir yükümlülük de yüklenmemelidir. Halihazırda hastanın mahremiyetine saygı göstermek suretiyle ve hastanın takibinin sağlanması amacıyla hekim tarafından form doldurularak ilgili kurumlar haberdar edilmektedir. Bu anlamda Sağlık Bakanlığı E-Nabız vb. uygulamalar üzerinden hastalık hakkında diğer eş “salgın hastalık uyarısı” ile haberdar edilerek problemin dijital olanaklar kullanılmak suretiyle çözümü mümkün olabilir.

HIV/AIDS, a disease that damages the human immune system and is fatal if left untreated, is often transmitted through unprotected sexual intercourse in society. The Human Immunodeficiency Virus (HIV) is a virus that weakens the human immune system. HIV damages the human body in specific stages. In the first stage, it exhibits some flu-like or clinical symptoms (such as fatigue and high fever). In the second stage, the number of CD4 cells, which fight disease-causing cells, decreases, and the immune system begins to collapse. In the final stage, HIV progresses to the “Acquired Immune Deficiency Syndrome” (AIDS) stage, which affects the entire immune system. AIDS is a stage where the individual is susceptible to serious infections such as tuberculosis and syphilis (weight loss, chills, fatigue, and night sweats). Whether an individual is carrying the disease is determined through tests conducted at healthcare facilities. 

This disease, which is considered sensitive information and part of a person's private life, must not be disclosed by doctors to anyone other than the patient. However, if a doctor knows that a patient has the disease but does not inform their spouse and engages in sexual intercourse, thereby transmitting the disease, this constitutes a crime. The doctor is required to inform the patient about the treatment and contagiousness of the disease. The patient may choose not to disclose their condition to their spouse, even though they are aware of it, out of fear of divorce and the potential financial and emotional burdens that may arise, and may engage in sexual intercourse. In such cases, depending on the outcome of potential transmission, liability for intentional injury or homicide may arise. 

Carrying HIV/AIDS does not constitute a crime under criminal law. Therefore, it does not fall under the reporting obligation of healthcare professionals within the meaning of Article 280 of the Turkish Penal Code. However, there is a risk of transmission of HIV/AIDS through sexual intercourse, which is inherent in marriage. Although physicians are obligated to report information about patients with HIV/AIDS to the Ministry of Health, they are not obligated to directly inform the spouse. This situation, on the one hand, protects the patient's private life and personal data (sensitive data), but on the other hand, it puts the spouse at risk of harm due to the infectious disease. Doctors generally avoid reporting due to concerns about violating personal data or privacy. When balancing interests, the spouse's right to life and health protection outweighs the patient's right to confidentiality and privacy. The benefit to be gained outweighs the harm caused. If a physician discloses information to the spouse in such a situation, the action should be considered an act of necessity and should not be subject to punishment. Indeed, the German Federal Court of Justice has ruled that the physician's disclosure to the spouse should be considered an act of necessity (OLG Frankfurt, Case No.: 8 U 67/99, Judgment of October 5, 1999). The court considers that the physician's disclosure of the situation to the patient's spouse in order to prevent the patient from engaging in unprotected sexual intercourse with a close relative (to prevent the risk of unlawful harm) constitutes a breach of the duty of confidentiality under Section 203/1 of the German Criminal Code (StGB). 203/1 of the Criminal Code (StGB) by informing the patient's spouse of the situation, in accordance with the provisions on necessity under Section 34 of the Criminal Code (StGB).

Although the General Public Health Law No. 1593 does not directly mention HIV/AIDS, it is listed in the Ministry of Health's list of diseases that must be reported, and the physician is obligated to report it to the Ministry of Health by filling out the relevant forms. However, there is no obligation to inform the spouse who is at risk of infection. In fact, such an obligation should not be imposed on physicians in order to ensure that they can provide healthcare services without external interference. Currently, physicians fill out forms to notify the relevant institutions in order to respect the patient's privacy and ensure follow-up. In this regard, the Ministry of Health could use applications such as E-Nabız to notify the other spouse about the disease through an “epidemic disease warning,” thereby enabling the problem to be resolved using digital means.