Otorite yanlılığı bilişsel kusurunun yapay zeka ve insan boyutlarında incelenmesi ve diğer bilişsel kusurlarla ilişkileri
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. İbrahim Enis Sınıksaran
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu doktora tezi, otorite yanlılığı bilişsel kusurunun yapay zekâ ve insan boyutlarında incelenmesini ve diğer bilişsel kusurlarla olan ilişkilerini ele almaktadır. Çalışma, otorite figürlerinin, bireylerin karar alma süreçleri ve davranışları üzerindeki etkisini, özellikle de bu etkinin yapay zekâ ve insan otoriteleri arasında nasıl farklılaştığını araştırmaktadır. Tez, otorite yanlılığı olgusunu detaylı bir şekilde ele alarak, bu bilişsel kusura yol açan faktörleri ve aşırı özgüven, doğrulama yanlılığı, eylem yanlılığı gibi diğer bilişsel kusurlarla olan etkileşimini incelemektedir. Yapay zekanın yükselişiyle birlikte otorite kavramının geçirdiği dönüşüm ve bu dönüşümün bireylerin karar alma süreçleri üzerindeki etkileri de çalışmanın odak noktalarındandır. Araştırma kapsamında iki ayrı deney gerçekleştirilmiştir. İlk deneyde, katılımcıların futbol bahisleri konusunda insan uzman ve yapay zekâ algoritmalarının tavsiyelerine karşı sergiledikleri otorite yanlılığı ve aşırı özgüven davranışları incelenmiştir. İkinci deneyde ise, katılımcıların bir psikiyatrik rahatsızlığa (kaygı bozukluğu) dair tanı ve tedavi önerileri karşısında insan ve yapay zekâ otoritelerine karşı sergiledikleri tutum ve davranışlar incelenmiştir. Deneyler sonucunda, otorite yanlılığının oluşmadığı ancak yapay zekânın bir otorite figürü olarak insan uzmanlar kadar dikkate alındığı görülmüştür. İlk deneyde, özellikle kadın katılımcıların yapay zekaya karşı daha fazla otorite yanlılığı sergilediği gözlemlenmiştir. Ayrıca, aşırı özgüvenin otorite yanlılığı üzerindeki etkisi ve bu etkinin cinsiyete göre farklılık gösterdiği bulunmuştur. Çalışma, doğrulama ve eylem yanlılıklarının da otorite yanlılığı ve uyma niyeti üzerinde önemli etkileri olduğunu ortaya koymuştur. Katılımcıların genel olarak insan otoritelere daha fazla güven duydukları, ancak yapay zekâ otoritelerinin de belirli koşullar altında etkili olabileceği görülmüştür. Bu çalışma kapsamında elde edilen bulgular, yapay zekâ sistemlerinin yükselişiyle birlikte otorite kavramının geçirdiği dönüşümün ve bu dönüşümün bireysel ve toplumsal düzeydeki etkilerinin daha iyi anlaşılması için bir temel oluşturmaktadır. Ayrıca, çalışma, farklı bilişsel kusurların otorite yanlılığı ile olan etkileşimini ortaya koyarak, bu alanda gelecekte yapılacak araştırmalar için yeni bir perspektif önermektedir.