Tüketicinin Hizmet Robotu Kabul ve Kullanımında Antropomorfizmin Rolü
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Medipol Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Radyo, Televizyon Ve Sinema Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Ayşen Akyüz
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu çalışma, Türkiye’de yapay zekâ tabanlı hizmet robotlarına yönelik tüketici tutumlarını anlamak ve antropomorfizmin (insanbiçimciliği) tüketicinin hizmet robotu kabulü ve kullanımındaki rolünü incelemek için gerçekleştirilmiştir. Araştırmada nicel ve nitel araştırma yöntemlerinden oluşan üçgenleme karma desen kullanılmıştır. Nicel araştırma kapsamında, Lu vd. (2019)’nin Hizmet Robotu Entegrasyonu İsteklilik Ölçeği’nden uyarlanan model kullanılmış, İstanbul’da yaşayan 18 yaş ve üzeri 387 tüketiciden anket çalışması ile toplanan veriler SPSS ile analiz edilmiştir. Nitel araştırmada gerçekleştirilen odak grup çalışmalarında ise zihinsel simülasyon tekniği kullanılarak katılımcıların çeşitli antropomorfik düzeyde robotlarla hizmet karşılaşması senaryoları üzerinden değerlendirmeler yapmaları sağlanmıştır. Araştırma bulguları, hizmet robotlarının antropomorfizm düzeyi arttıkça kullanıcıların kabul ve kullanım niyetlerinin arttığını göstermektedir. İnsanbiçimcilik algısı, hizmet robotlarının daha yüksek performans göstereceğine, kullanımının daha kolay olacağına ve kullanıcıların daha olumlu duygular hissedeceğine dair inancı güçlendirmektedir. Ancak, antropomorfizm belirli bir seviyeyi aştığında kullanıcıların Tekinsiz Vadi etkisine maruz kalarak rahatsızlık, tiksinti ve tedirginlik gibi olumsuz duygular hissettikleri gözlemlenmiştir. Bu bağlamda, farklı hizmet alanları için farklı antropomorfik düzeylerde robotların tercih edilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Örneğin, kullanıcılar ev ortamında düşük antropomorfik (mekanoid) robotları tercih ederken; eğitim ve sağlık gibi duygusal temas gerektiren alanlarda yüksek antropomorfik (android) robotları; güvenlik kuvvetleri olarak fiziksel olarak güçlü ve çevik orta düzey antropomorfik (humanoid) robotları; bankacılık/finans işlemlerinde ve misafir ağırlama endüstrisinde ise sevimli görünüme sahip orta düzey antropomorfik (humanoid) robotları tercih etmiştir. Bulgular, işletmelerin hizmet robotlarını etkin bir şekilde pazarlama stratejilerine entegre etmesine yardımcı olurken hizmet robotlarının entegrasyonu sürecinde antropomorfizmin rolünü vurgulayarak insan-robot etkileşimi literatürüne katkı sağlamaktadır.