Nöromodülasyon Uygulama ve Araştırmalarının Sosyal, Etik, Yasal ve Stratejik Boyutu

Nöromodülasyon teknikleri sinir sistemi fonksiyonlarını elektriksel, manyetik vb. yöntemlerle etkilemeyi, tedavi etmeyi, düzenlemeyi veya geliştirmeyi hedefleyen tekniklerdir. Son yıllarda sinirbilim alanında yaşanan olağanüstü gelişmeler, insanın düşünüş, algılayış ve davranışını her yönüyle kontrol eden organ olan beynin, fonksiyonlarını birçok yönden geliştirmeyi, kapasitesini arttırmayı, hasarlandığında düzeltmeyi hedefleyen çığır açıcı bir yaklaşım olarak nöromodülasyon tekniklerini ortaya çıkarmıştır. Son birkaç on yılda ortaya çıkan ve hızla gelişme gösteren bu teknik ve cihazlar, sadece hastalıkların tedavisi gibi ilk ortaya çıktıkları “klinik” alanda etkili değildir. Klinik tedavi dışında eğitim, spor, iş hayatında verimliliğin arttırılması, askeri kullanım gibi pek çok alanda uygulamaları ile giderek bireysel ve toplumsal hayatımızı değiştirecek etkiler oluşturmaya aday hale gelmişlerdir. Potansiyel olarak zihinsel ve motor becerileri geliştirme ve davranışları değiştirme gücüne sahip olan bu teknik ve yöntemlerin geniş kullanım alanları da hesaba katıldığında dünya ve ülkemizde yol açabileceği etik, ahlâki ve toplumsal hatta uluslararası rekabette stratejik etkilerinin de bu ölçüde derin olacağı öngörülmektedir. Nitekim literatürde bu etkileri ayrı ayrı ölçmeye ve tespit etmeye yönelik birçok çalışma yapıldığı görülmektedir. Ancak ülkemizde belli alanlarda halihazırda kullanılan ve gelecekte çok daha yaygınlaşması beklenen bu uygulamaların mevcut durumuna ve farklı sahalardaki etkilerine yönelik bir değerlendirme henüz yapılmamıştır. 

Bu projede, ülkemizde yaklaşık 10 yıldır araştırma amacıyla kullanımda olan bu tekniklerin sosyal, etik, yasal ve stratejik boyutlarına dair ilgili alanlardaki paydaşlara ve politika yapıcılara yol göstermek, ayrıca ülkemizin bu teknolojiyi erken dönemde kazanması ve uluslararası sahada rekabet edebilecek şekilde güçlenmesini desteklemek amaçlanmaktadır. Bu bağlamda ulusal ihtiyaçlar çerçevesinde geliştirilerek ulusal kazanımlar sağlanmasına zemin hazırlanacaktır. Diğer bir amaç da bu sorunların toplumumuz ve kültürümüz çerçevesinde etik, ahlaki ve regülatif olası çözümleri üzerine bir ilk değerlendirmeyi yaparak potansiyel kullanımları için toplumsal bir zemin oluşturabilmektir. Bunun için yöntem bölümünde ayrıntılarıyla açıklanacağı şekilde hem nitel hem de nicel yöntemleri içerecek şekilde karma metot kullanılacaktır.

Bu amaçla projenin hedefleri, dünyadaki durumu değerlendirmek, ülkemizde ilgili alanlarda mevcut hukuki düzenlemeleri, var olan araştırma ortamı ve kapasitesini gözden geçirmek, bu alanda çalışan uzmanların ve sivil toplum kuruluşlarının fikirlerini toplamak, farklı alanlarda olası etkileri yordamak için ilgililerle envanter çalışmaları yapmak ve nöromodülasyonun ülkemizdeki etik, toplumsal, stratejik olası etkilerini belirleyen bir sonuç raporu hazırlamak ve bir web sitesi oluşturmaktır. Türkiye’de nöromodülasyon araştırmaları yapan sinirbilim, psikoloji, nöroloji, etik, eğitim ve sosyoloji alanlarından ve diğer ilgili alanlarda deneyimli araştırmacıların yanı sıra yüksek lisans ve doktora eğitimini sürdüren bir grup genç araştırmacı da projenin yönetiminde yer almaktadır. 

Bu projenin, amacı oluşturan yenilikçi yönü, destek programının “Bilimsel ve Teknolojik İlerlemelerin Sosyal Etkilerinin Ortaya Konulması” ve “Politika Geliştirme Süreçlerine Bilimsel Temel Sağlamak” başlıkları çerçevesinde nöromodülasyon teknik ve cihazlarının henüz yeni ortaya çıkmaya başlayan ama önümüzdeki kısa dönem içerisinde belirginleşecek stratejik önemlerini, toplumsal etkilerini, yaratmakta oldukları etik, regülatif sorunları, tıbbi (klinik) ve tıbbi olmayan kullanımlarının bazı örnekleri bağlamında gözden geçirmektir. 

Proje çerçevesinde yayınlanacak bir raporun beraberinde, saptanan paydaşlarla gerçekleştirilecek workshop/çalıştay ve hem bilgilendirme hem de etkileşim sağlama gibi etkileri olacağı düşünülen web sitesi yolu ile nöromodülasyonun asıl uygulamaya girdiği tıbbi uygulamalar yanı sıra hızla yayıldığı eğitim, spor, askeri vb. alanlardaki çok yönlü (etik, yasal, teknolojik olarak gelişme, millileştirme/stratejik) etkileri ortaya çıkacağı değerlendirilmektedir. Böylece ülkemizi yakın gelecekte yaygınlığı ve etkinliği oldukça artması beklenen bu teknolojiye ve onun olası sonuçlarına dair hukuki, ekonomik, toplumsal ve politik açılardan daha hazır hale getirmeye katkı sunmak amaçlanmaktadır.